Wat kwam er uit de wierde van Farmsum?

Sporen van ruim tweeduizend jaar bewoning 

Voorwoord

Wie vandaag door Farmsum loopt, ziet straten, woningen, de molen, de kerk en de bedrijvigheid rondom het dorp. Maar onder onze voeten ligt een veel ouder Farmsum verborgen.

Laag voor laag vertelt de bodem het verhaal van mensen die hier eeuwen vóór onze jaartelling al leefden. Mensen die op de hoge kwelders een bestaan opbouwden, hun huizen beschermden tegen het water en uiteindelijk hun woonplaatsen steeds verder ophoogden. Zo ontstond de wierde van Farmsum.

Door de eeuwen heen kwamen in en rond deze wierde aardewerk, dierlijke en menselijke resten en andere sporen van bewoning terecht. Toen wierden later gedeeltelijk werden afgegraven, kwamen dergelijke overblijfselen opnieuw aan het licht.

Dit boekje gaat op zoek naar een eenvoudige maar fascinerende vraag:
Wat kwam er eigenlijk uit de wierde van Farmsum?

1. Een dorp vóórdat het Farmsum heette

De geschiedenis van Farmsum begint niet bij de eerste keer dat de naam van het dorp werd opgeschreven.

De bewoning van de Groningse kwelders begon al eeuwen eerder. Archeologisch onderzoek naar het Noord-Nederlandse kustgebied laat zien dat mensen zich vanaf ongeveer 600 voor Christus op de hogere kwelders gingen vestigen.

Het landschap zag er toen totaal anders uit.

Er waren nog geen hoge zeedijken zoals tegenwoordig. De zee kon via geulen en kreken ver het land binnendringen. Daartussen lagen kwelders: stukken land die regelmatig overstroomden maar door afzetting van zand en klei langzaam hoger werden.

Op de hoogste delen konden mensen wonen.

Aanvankelijk was een natuurlijke verhoging voldoende. Toen het gevaar van overstromingen toenam, begonnen bewoners de grond rondom hun huizen kunstmatig op te hogen.

Daarmee begon de ontwikkeling van de wierden.

Farmsum behoort tot die eeuwenoude bewoningsgeschiedenis.

2. Het ontstaan van de wierde

Een wierde werd niet in één keer gebouwd.

Iedere generatie droeg er als het ware een stukje aan bij.

Huizen werden opnieuw gebouwd, vloeren verhoogd en grond, klei, mest, afval en plaggen kwamen steeds opnieuw boven op oudere bewoningslagen terecht.

Daardoor ontstond langzaam een kunstmatige heuvel.

Op zo'n verhoging stonden woningen en boerderijen relatief veilig wanneer het water over de omliggende kwelders stroomde.

De wierde werd daardoor niet alleen een woonplaats, maar ook een soort archief.

In de bodem bleven resten achter van:

* aardewerk;
* botten van dieren;
* voedselresten;
* hout;
* mestlagen;
* resten van huizen;
* haardplaatsen;
* gebruiksvoorwerpen;
* en soms menselijke begravingen.

Iedere laag vertegenwoordigt een stukje van het leven van vroegere bewoners.

3. Farmsum in de IJzertijd en Romeinse tijd

Archeologisch onderzoek in Farmsum en omgeving wijst op bewoning uit de **IJzertijd en Romeinse tijd**.

Dat betekent niet dat hier een Romeins dorp of Romeins legerkamp heeft gelegen.

Noord-Groningen maakte geen vast onderdeel uit van het Romeinse Rijk. De bewoners van het kustgebied hadden echter wel contacten met gebieden die onder Romeinse invloed stonden.

Uit archeologisch onderzoek in het Noord-Nederlandse kustgebied weten we dat de plaatselijke bevolking haar eigen handgevormde aardewerk bleef produceren.

Voor Farmsum is eveneens aardewerk uit perioden rond de IJzertijd en Romeinse tijd gemeld.

Dat is belangrijk.

Een scherf lijkt misschien onbeduidend, maar voor een archeoloog kan zo'n stukje aardewerk informatie geven over:

* de ouderdom van een bewoningslaag;
* kook- en eetgewoonten;
* contacten met andere gebieden;
* productiemethoden;
* en soms handel.

Een enkele scherf kan daarmee honderden of zelfs duizenden jaren geschiedenis vertegenwoordigen.

4. Wat zat er allemaal in een wierde?

Wierden bestaan voor een groot gedeelte uit materiaal dat mensen zelf achterlieten.

Wanneer vroeger een dier werd geslacht, verdwenen botten soms bij het afval. Gebroken potten werden weggegooid. Een huis werd afgebroken en op dezelfde plaats opnieuw gebouwd.

Ook mest uit stallen en organisch afval kwamen in de bodem terecht.

Hierdoor konden wierden bijzonder rijk aan voedingsstoffen worden.

Eeuwen later ontdekten boeren en handelaren dat wierdegrond uitstekend geschikt was voor het verbeteren van landbouwgrond.

En daar begon een heel ander hoofdstuk.

Het afgraven van de wierden.

5. De wierde wordt afgegraven

In de negentiende en het begin van de twintigste eeuw werden in Groningen veel wierden gedeeltelijk afgegraven.

De reden was meestal niet archeologisch.

Het ging om geld.

De donkere, vruchtbare wierdegrond werd verkocht als bodemverbeteraar.

Bij het afgraven verschenen echter plotseling voorwerpen die honderden of duizenden jaren in de grond hadden gezeten.

* Potten.
* Scherven.
* Botten.
* Sieraden.
* Houten constructies.
* En soms menselijke resten.

Voor archeologen was dit tegelijkertijd een ramp en een enorme kans.

Een gedeelte van het bodemarchief verdween, maar doordat diepe delen van de wierden zichtbaar werden, konden onderzoekers voor het eerst goed zien hoe de verschillende bewoningslagen waren opgebouwd.

6. Albert Egges van Giffen

Een van de belangrijkste namen in het Nederlandse wierdenonderzoek is Albert Egges van Giffen.

Aan het begin van de twintigste eeuw onderzocht hij afgegraven wierden in Groningen. Bij dergelijke afgravingen kwamen grote hoeveelheden oudheden en botmateriaal tevoorschijn.

Ook Farmsum kwam bij hem in beeld.

Uit historische documentatie blijkt dat Van Giffen Farmsum in het begin van de twintigste eeuw bezocht en materiaal uit de wierde verzamelde of aankocht.

Dat is bijzonder.

Het betekent dat vondsten uit de Farmsumer wierde al meer dan een eeuw geleden de aandacht trokken van een archeoloog die later tot de belangrijkste archeologen van Nederland zou gaan behoren.

Maar daarmee ontstaat ook een raadsel.

Welke voorwerpen nam hij precies mee?

Van verschillende oude wierdeafgravingen is tegenwoordig nog maar gedeeltelijk bekend waar alle vondsten terecht zijn gekomen.

Een deel bevindt zich mogelijk in archeologische collecties. Andere vondsten kunnen in particuliere verzamelingen zijn verdwenen of verloren zijn gegaan.

---

7. Borgshof: een bijzondere vindplaats

Een van de meest intrigerende archeologische locaties in Farmsum is Borgshof.

Deze plaats wordt in een internationale archeologische database aangemerkt als een waarschijnlijke begraafplaats uit de vroege middeleeuwen.

Daar worden twee grafcontexten genoemd en eveneens twee menselijke crematies.

Dat maakt Borgshof buitengewoon interessant.

Het vertelt ons namelijk niet alleen waar mensen woonden, maar mogelijk ook waar zij hun doden begroeven.

In dezelfde archeologische registratie wordt bovendien verwezen naar kralen als vondstcategorie. De beschikbare database geeft echter niet voldoende informatie om met zekerheid te zeggen welke kralen daadwerkelijk uit de graven van Farmsum afkomstig zijn.

Daarom moet voorzichtig met zulke gegevens worden omgegaan.

Archeologie bestaat niet alleen uit spectaculaire ontdekkingen.

Soms is juist de onzekerheid een belangrijk onderdeel van het verhaal.

8. Farmsum-Rondebos

Naast Borgshof komt in archeologische literatuur ook de vindplaats Farmsum-Rondebos voor.

Archeoloog Egge Knol nam zowel Farmsum-Borgshof als Farmsum-Rondebos op in zijn onderzoek naar de Noord-Nederlandse kustlanden in de vroege middeleeuwen.

Daarmee weten we dat de archeologische geschiedenis van Farmsum zich niet tot één plek beperkt.

Het oude landschap bestond waarschijnlijk uit verschillende woonplaatsen en verhogingen die in de loop van eeuwen met elkaar verbonden raakten.

Het huidige dorp ligt daarmee boven op een veel ingewikkelder landschap dan tegenwoordig aan de oppervlakte zichtbaar is.

9. Leven tussen land en zee

Wie het Farmsum van meer dan tweeduizend jaar geleden wil begrijpen, moet de moderne dijken even wegdenken.

Voor de kust lagen wadden en open water.

Op de hogere zandige kwelders lagen de bewoonbare gebieden. Daarachter bevonden zich lagere, nattere zones.

Archeologisch onderzoek naar het kustgebied laat zien dat de kwelders vanaf ongeveer 600 voor Christus werden bewoond en dat de zee gedurende de eeuwen voortdurend invloed hield op het landschap.

Water was tegelijkertijd vriend en vijand.

Het bracht vruchtbare klei.

Het leverde vis.

Via waterwegen konden mensen reizen en handel drijven.

Maar tijdens storm en hoog water kon diezelfde zee woningen, vee en land bedreigen.

Het antwoord van de bewoners was eenvoudig maar buitengewoon effectief:

**ze maakten hun woonplaats hoger.**

Generatie na generatie.

Zo groeide de wierde.

10. Wat kwam er uit de wierde van Farmsum?

We kunnen nog geen volledige inventaris geven van alles wat ooit uit de wierde is gekomen.

Veel vondsten werden gedaan in een tijd waarin archeologische registratie veel minder nauwkeurig was dan tegenwoordig.

Maar op basis van archeologische onderzoeken en oude documentatie weten we inmiddels dat Farmsum sporen heeft opgeleverd van een lange bewoningsgeschiedenis.

Daarbij horen in ieder geval aanwijzingen voor:

aardewerk
Resten uit verschillende bewoningsperioden, waaronder de IJzertijd en Romeinse periode.

oude bewoningslagen
Opeenvolgende lagen waarin mensen eeuwenlang hebben gewoond.

menselijke resten en crematiegraven
Bij Borgshof zijn twee menselijke crematies geregistreerd.

vroegmiddeleeuwse bewoning en begraving
Borgshof en Rondebos komen voor in archeologisch onderzoek naar de vroege middeleeuwen.

voorwerpen die tijdens oude wierdeafgravingen werden verzameld
Aan het begin van de twintigste eeuw kwamen vondsten uit de wierde onder de aandacht van Albert Egges van Giffen.

Maar waarschijnlijk ligt er nog veel meer informatie verborgen.

Niet alleen in de bodem van Farmsum.

Ook in oude archieven, museumdepots, onderzoeksverslagen en vergeten inventarisboeken.

 11. Een geschiedenis van ongeveer 2.400 jaar

Wanneer we alleen kijken naar geschreven bronnen, lijkt Farmsum ongeveer duizend jaar oud.

Maar de bodem vertelt een veel ouder verhaal.

De bewoning van het Groningse kweldergebied gaat terug tot eeuwen vóór Christus.

Daarom kunnen we Farmsum zien als onderdeel van een bewoningslandschap met een geschiedenis van ongeveer **2.400 jaar**.

In die tijd veranderde bijna alles.

De kustlijn veranderde.

De zee kwam en ging.

Wierden werden hoger.

Dijken verschenen.

Kerken werden gebouwd.

Boerderijen verdwenen en kwamen opnieuw.

Het dorp kreeg uiteindelijk de naam Farmsum.

Maar één ding bleef hetzelfde.

Mensen bleven hier wonen.

---

Slot

Wanneer je tegenwoordig door Farmsum loopt, is het grootste gedeelte van deze geschiedenis onzichtbaar.

Maar ze is er nog steeds.

Onder tuinen.

Onder wegen.

Onder woningen.

Onder Borgshof.

En in stukken van de oude wierde die de afgravingen hebben overleefd.

Een scherf, een stukje bot of een verkleuring in de grond lijkt misschien klein.

Maar samen vertellen die sporen het verhaal van tientallen generaties Farmsumers die hier leefden lang voordat iemand de naam Farmsum opschreef.

Daarom is de vraag:

**“Wat kwam er uit de wierde van Farmsum?”**

eigenlijk nog niet volledig beantwoord.

Misschien is het betere antwoord:

**Een groot deel van de geschiedenis van Farmsum.**